قدیمیها اصطلاحی داشتند به نام حکیم، مثلاً حکیم ابوعلی سینا یا حکیم ابو نصر فارابی. حکما در واقع به بیشتر علوم زمان خود مسلط بودند از هیئت و نجوم گرفته تا ریاضی و انواع رشته های علوم انسانی مانند ادبیات عرب و عجم و فلسفه و حتی طبابت و در نهایت فقه و اصول.
در دورانی که دبیرستان درس میخواندم استاد سید مرتضی مهدوی دبیر دوست داشتنی ریاضی، قرآن، معارف اسلامی، هندسه و … برای من همیشه یادآوری حکمای قدیم بودند. شاید به این دلیل که نجوم را به خوبی میدانستند و در زمینه مسایل فقهی هم به مانند یک مجتهد دانش داشتند. پارسال یک مقاله از ایشان درباره مشتق تابع لگاریتمی دریافت کردیم. خوشحال هستیم که یک مقاله ارزشمند دیگر از استاد را دریافت کردیم که در ادامه منتشر شده.
بسمه تعالی
پدیده نجومی تکرار تاریخ
« الشّمس و القمرُ بِحُسبان (آیه۵سوره الرحمن) »
با حمد و ستایش خداوند متعال و صلوات ودرود بر پیامبر اعظم(ص) واهل بیت گرامی ایشان
خداوند سبحان جهان آفرینش را قانونمند آفریده است که بخشی از این قانونمندی را انسان با استفاده از استعدادیکه خود به او عنایت فرموده کشف نموده است.
یکی از این پدیدههای قانونمند همزمانی تاریخ شمسی عاشورای حسینی (ع) در سال ۶۱ هجری قمری و ۵۹ هجری شمسی است. و امسال یعنی سال ۱۳۹۵شمسی و ۱۴۳۸ هجری قمری میباشد. عاشورای نخستین در ۱۰ محرم سال ۶۱ قمری اتفاق افتاده و منجمین با محاسبات ریاضی به این نتیجه رسیدهاند که این حادثه مقارن چهارشنبه ۲۱ مهر (میزان) سال ۵۹ شمسی میباشد. امسال نیز سال ۱۳۹۵ شمسی و ۱۴۳۸ قمری، عاشورا روزچهارشنبه ۲۱ مهر میباشد. با محاسبات زیر ثابت میشود که تعداد روزها بر حسب سال شمسی با تعداد روزها برحسب تاریخ قمری برابر است:
یک سال شمسی برابر است با ۳۶۵ شبانه روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۶ ثانیه که مساوی ۳۶۵٫۲۴۲۲ روز میباشد. یک ماه قمری همسویی برابر است با ۲۹٫۵۳۰۶ روز و سال قمری ۱۲ ماه قمری میباشد. بنابراین سال قمری برابراست با:
روز۳۶۷۲/۳۵۴=۵۳۰۶/۲۹×۱۲
فاصله دو عاشورا در تاریخ شمسی بر حسب سال:
۱۳۳۶=۵۹-۱۳۹۵
همین فاصله به روز:
۴۸۷۹۶۴∼۵۷/۴۸۷۹۶۳=۲۴۲۲/۳۶۵×۱۳۳۶
فاصله دو عاشورا با تاریخ قمری بر حسب سال:
۱۳۷۷=۶۱-۱۴۳۸
همین فاصله به روز:
۴۸۷۹۶۴∼۶۳/۴۸۷۹۶۳=۳۵۴/۳۶۷۲×۱۳۷۷
میبینیم که اختلاف این دو عدد فقط ۰۶/۰ روزمیباشد. اماچون در این محاسبات ابتدا و انتها هر دو روز چهارشنبه میباشد تعداد چهارشنبهها از تعداد هفتهها یکی بیشتر است. یعنی:
۴۸۷۹۶۳=۱-۴۸۷۹۶۴
۶۹۷۰۹=۷÷۴۸۷۹۶۳
چون عدد ۴۸۷۹۶۳ مضرب ۷ است پس دو حادثه در یک روز هفته یعنی چهارشنبه واقع شده است.
سوالی در این مورد مطرح است که آیا قبل از سال ۱۳۹۵ (امسال) این همزمانی اتفاق افتاده است یا نه؟
پاسخ این است که دوعدد ۱۳۷۷ و ۱۳۶۶ نسبت به هم اول هستند. یعنی بزرگترین مقسوم علیه مشترک آنها ۱ است. اگر این دو عدد نسبت به هم اول نبودند، این دو عدد را بر بزرگترین مقسوم علیه مشترکشان تقسیم میکردیم و دو عدد به دست آمده فاصله زمانی دو حادثه در تاریخ شمسی و قمری بود . ولی چون ایندو عدد نسبت به هم اول هستند حادثه قبلا اتفاق نیفتاده است . اما مضربهای دو عدد ۱۳۷۷ (با محاسبه قمری) و ۱۳۳۶( با محاسبه شمسی) این واقعه قابل تکرار میباشد. مثلا فاصله دو واقعه در ۲۶۷۲=۲×۱۳۳۶(سال شمسی) و ۲۷۵۴=۲×۱۳۷۷ (سال قمری) بعد از عاشورای نخستین ، این حادثه قابل تکرار میباشد. این است که خداون دمتعال در قرآن حکیم وکریم، حرکت ماه و خورشید را حساب شده تعریف مینماید.
سید مرتضی مهدوی ، شهریور ۱۳۹۵